ΚΕΦ-25 - Γιατί πρέπει να ψηφίσεις - ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

25-26.08.25 - Το Πολιτικό Μήνυμα του ...Joker!

«Ο άνθρωπος που γελά» (L'Homme qui rit) είναι ένα από τα πιο σπουδαία και συγκινητικά μυθιστορήματα του Βίκτωρος Ουγκώ, το οποίο εκδόθηκε τον Απρίλιο του 1869. Το έργο είναι διάσημο για την έντονη κοινωνική του κριτική και έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης για κορυφαίους χαρακτήρες της σύγχρονης ποπ κουλτούρας, με πιο χαρακτηριστικό τον Joker των κόμικς της DC (Detective Comics). Το Joker προέρχεται απο το Joke, που σημαίνει "αστείο", και σημαίνει "αστείος, γελαστός"!

Η Κεντρική Υπόθεση

Το βιβλίο διαδραματίζεται στην Αγγλία στα τέλη του 17ου και τις αρχές του 18ου αιώνα.

·                     Ο Γκουίνπλεϊν: Ο κεντρικός ήρωας είναι ένας νεαρός ευγενής που έπεσε θύμα απαγωγής σε μικρή ηλικία από τους Κομπρατσίκος (μια συμμορία που παραμορφώνει παιδιά για να τα πουλήσει ως αξιοθέατα). Το πρόσωπό του έχει χαραχτεί χειρουργικά, ώστε να έχει ένα μόνιμο, τρομακτικό χαμόγελο.

·                     Η Περιπλάνηση: Ο Γκουίνπλεϊν διασώζει ένα τυφλό μωρό, την Ντέα, και οι δυο τους βρίσκουν καταφύγιο κοντά στον Ούρσους, έναν περιπλανώμενο, φιλόσοφο θεατρίνο. Μαζί δημιουργούν έναν θίασο, με τον Γκουίνπλεϊν να γίνεται διάσημος ως «Ο Άνθρωπος που Γελά».

·                     Το Μήνυμα: Το μόνιμο γέλιο του ήρωα κρύβει πίσω του βαθιά θλίψη και την τραγικότητα των φτωχών στρωμάτων, σε αντίθεση με τη σκληρότητα και την απάθεια της αριστοκρατίας και της βασιλικής αυλής. 

 Ο Joker ως άνθρωπος με συναισθήματα

Αν δούμε τον Joker όχι απλώς ως «κακό», αλλά ως βαθιά συναισθηματικό και τραγικό χαρακτήρα, τότε το θέμα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο Joker λειτουργεί συχνά σαν μια υπερβολική έκφραση της μοναξιάς, της απόρριψης, της οργής και της ανάγκης να αναγνωριστεί κανείς.

Ιδιαίτερα στην ταινία Joker, ο Arthur Fleck δεν παρουσιάζεται εξαρχής ως ψυχρός εγκληματίας. Παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που θέλει επαφή με τους άλλους, θέλει να αγαπηθεί, να γίνει αποδεκτός και να αποκτήσει κάποια αξία στα μάτια τους. Όσο όμως αισθάνεται ότι γελοιοποιείται και απορρίπτεται, η ανάγκη του για αναγνώριση μετατρέπεται σε θυμό.

Γι' αυτό ο Joker μπορεί να διαβαστεί ως ένας χαρακτήρας με μια έντονη συναισθηματική αντίφαση: «Θέλω να με αγαπήσετε!» → «Δεν με βλέπετε?» → «Με απορρίπτετε?» → «Τότε θα σας αναγκάσω να με δείτε!».

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του. Το γέλιο του δεν σημαίνει χαρά. Γίνεται μάσκα πόνου, αμηχανίας, ταπείνωσης και τελικά εξέγερσης. Και η μεταμόρφωσή του σε "βίαιο" Joker είναι συγχρόνως απελευθέρωση και καταστροφή: παύει να ζητά την αποδοχή των άλλων, αλλά χάνει μαζί και τα όρια που τον συνέδεαν μαζί τους.

Joker: Το γέλιο ενός ανθρώπου που κανείς δεν άκουσε

Ο Joker γελάει. Κι όμως, ίσως είναι ένας από τους πιο θλιμμένους χαρακτήρες που δημιούργησε ποτέ η σύγχρονη μυθοπλασία. Πίσω από το βαμμένο πρόσωπο, το παραμορφωμένο χαμόγελο και την εκρηκτική συμπεριφορά του υπάρχει κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο ανθρώπινο: η ανάγκη ενός ανθρώπου να τον δουν. Να τον ακούσουν. Να τον αγαπήσουν.

Ο Arthur Fleck δεν ξεκινά ζητώντας εξουσία. Δεν ζητά πλούτη. Δεν ονειρεύεται να κυβερνήσει τον κόσμο. Θέλει να υπάρχει μέσα σε αυτόν. Θέλει να κάνει τους ανθρώπους να γελούν. Θέλει μια αγκαλιά, μια αναγνώριση, μια θέση ανάμεσα στους άλλους. Θέλει να αισθανθεί ότι η παρουσία του έχει κάποια σημασία.

Και συνεχώς συναντά απέναντί του έναν τοίχο. Αδιαφορία. Χλευασμό. Ταπείνωση. Μοναξιά. Κάπου εκεί βρίσκεται η μεγάλη τραγωδία του Joker. Γιατί η ανάγκη για αγάπη δεν εξαφανίζεται, όταν δεν ικανοποιείται. Μπορεί να μεταμορφωθεί. Η απογοήτευση γίνεται πίκρα. Η πίκρα γίνεται θυμός. Και ο θυμός μπορεί κάποτε να γίνει μίσος.

«Αφού δεν μπορείτε να με αγαπήσετε, τουλάχιστον θα με προσέξετε!»

Αυτή θα μπορούσε να είναι ολόκληρη η φιλοσοφία της μεταμόρφωσής του. Το γέλιο του αποκτά έτσι μια τρομακτική διπλή σημασία. Δεν είναι το γέλιο του ευτυχισμένου ανθρώπου. Είναι το γέλιο εκείνου που δεν μπορεί πια να κλάψει. Ένα γέλιο που κρύβει την απόγνωση και ταυτόχρονα την προκαλεί. Και όταν τελικά γίνεται "βίαιος" Joker, συμβαίνει κάτι παράδοξο. Ο άνθρωπος που ήταν αόρατος γίνεται ξαφνικά ορατός σε όλους. Ο άνθρωπος που κανείς δεν άκουγε κάνει μια ολόκληρη πόλη να μιλά γι' αυτόν. Ο άνθρωπος που παρακαλούσε σιωπηλά για αποδοχή ανακαλύπτει ότι μπορεί να αποκτήσει δύναμη μέσα από τον φόβο. Εκεί όμως βρίσκεται και η σκοτεινή πλευρά της ιστορίας.

Ο πόνος μπορεί να εξηγήσει έναν άνθρωπο. Δεν δικαιολογεί ό,τι κάνει. Αν ξεχάσουμε αυτή τη διάκριση, κινδυνεύουμε να μετατρέψουμε την ανθρώπινη κατανόηση σε άλλοθι για τη βία. Ο Joker είναι ενδιαφέρων ακριβώς επειδή μας αναγκάζει να κρατήσουμε ταυτόχρονα δύο σκέψεις που μοιάζουν αντίθετες: Να βλέπουμε τον άνθρωπο που υποφέρει. Και να μην εξαγνίζουμε τον άνθρωπο που προκαλεί πόνο στους άλλους. Ίσως γι' αυτό ο Joker μας αναστατώνει τόσο πολύ. Γιατί κάτω από την υπερβολή, το μακιγιάζ και την παραφροσύνη του κρύβεται ένας φόβος πολύ πιο καθημερινός:

Τι συμβαίνει σε έναν άνθρωπο όταν φωνάζει για χρόνια χωρίς κανείς να τον ακούει; Και υπάρχει ακόμη ένα δυσκολότερο ερώτημα: Πόσους ανθρώπους προσπερνάμε κάθε μέρα, πριν αρχίσουν να πιστεύουν ότι ο μόνος τρόπος για να τους δούμε είναι να ουρλιάξουν;

Ο Joker δεν είναι πρότυπο. Είναι προειδοποίηση. Για τη μοναξιά που δεν βλέπουμε. Για την ταπείνωση που θεωρούμε ασήμαντη. Για τον θυμό που συσσωρεύεται πίσω από ένα χαμόγελο. Και ίσως γι' αυτό το πιο ανατριχιαστικό πράγμα επάνω του δεν είναι το βαμμένο πρόσωπο. Είναι ότι, για μια στιγμή, πίσω από αυτό το πρόσωπο μπορούμε να αναγνωρίσουμε κάτι ανθρώπινο. Έναν άνθρωπο που κάποτε δεν ήθελε να φοβούνται το όνομά του. Ήθελε απλώς κάποιος να το θυμάται.

Και είναι η επόμενη εκδοχή, που μεταφέρει τον Joker από το ατομικό δράμα στο πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο, χωρίς να παρουσιάζει τη βία ως δικαιολογημένη απάντηση.

Joker: Όταν ο αόρατος πολίτης αποφασίζει να γίνει ορατός! - (Θυμηθείτε τις τιμωρητικές εκλογές του 2015)!

Ο Joker δεν γεννήθηκε Joker. Και ίσως αυτή να είναι η πιο πολιτική φράση ολόκληρης της ιστορίας του. Πριν φορέσει το μακιγιάζ, πριν μετατρέψει το γέλιο σε πρόκληση και πριν σηκώσει το ανάστημά του απέναντι σε μια ολόκληρη κοινωνία, ήταν ένας ασήμαντος άνθρωπος. Ένας από αυτούς που περνούν δίπλα μας και δεν τους βλέπουμε.

Ο Arthur Fleck δεν έχει εξουσία. Δεν έχει χρήματα. Δεν έχει κοινωνικό κύρος. Δεν έχει πρόσβαση στους ανθρώπους που αποφασίζουν για τη ζωή του. Κυρίως, όμως, δεν έχει φωνή. Και εδώ ο Joker παύει να είναι απλώς ένας κινηματογραφικός χαρακτήρας. Γίνεται πολιτικό σύμβολο.

Ο άνθρωπος που δεν μετράει

Κάθε κοινωνία έχει τους δικούς της αόρατους ανθρώπους. Είναι εκείνοι που εργάζονται αλλά δεν προχωρούν. Εκείνοι που πληρώνουν αλλά αισθάνονται ότι δεν παίρνουν τίποτε πίσω. Εκείνοι που περιμένουν σε μια ουρά, σε ένα νοσοκομείο, σε μια δημόσια υπηρεσία, σε ένα γραφείο ανεργίας. Εκείνοι που βλέπουν από την τηλεόραση ανθρώπους ισχυρούς να συζητούν για τη ζωή τους χωρίς ποτέ να έχουν ζήσει τη ζωή τους. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για μια δημοκρατία δεν αρχίζει όταν ο πολίτης θυμώνει. Αρχίζει όταν ο πολίτης πιστεύει ότι δεν έχει κανένα νόημα να μιλήσει. Όταν πιστεύει ότι οι αποφάσεις έχουν ήδη ληφθεί. Ότι οι θεσμοί υπάρχουν για κάποιους άλλους. Ότι οι γνωριμίες αξίζουν περισσότερο από τους κανόνες. Ότι η κοινωνική άνοδος είναι ένα παιχνίδι στο οποίο εκείνος μπήκε ήδη χαμένος. Τότε δημιουργείται κάτι πολύ πιο επικίνδυνο από την απλή δυσαρέσκεια: η αποξένωση.

Από το «βοηθήστε με» στο «θα με προσέξετε»

Ο Arthur στην αρχή δεν ζητά να καταστρέψει το σύστημα. Ζητά μια θέση μέσα σε αυτό. Όταν όμως επανειλημμένα αισθάνεται ότι δεν υπάρχει χώρος γι' αυτόν, η σχέση αντιστρέφεται. Δεν αναζητά πλέον αποδοχή. Αναζητά σύγκρουση. Και κάπου εκεί βρίσκεται ένα μήνυμα που ξεπερνά κατά πολύ την ταινία.

Ο άνθρωπος που για χρόνια λέει: «Ακούστε με!» μπορεί κάποτε να αρχίσει να λέει: «Τώρα θα με ακούσετε!». Η διαφορά ανάμεσα στις δύο φράσεις είναι τεράστια. Η πρώτη είναι αίτημα συμμετοχής. Η δεύτερη μπορεί να γίνει απειλή.

Ο αόρατος πολίτης διαθέτει ένα όπλο που δεν χρειάζεται ούτε βία ούτε καταστροφή. Την ψήφο του. Η ψήφος είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος που κανείς δεν προσκάλεσε στα μεγάλα γραφεία αποκτά ακριβώς το ίδιο βάρος με εκείνον που βρίσκεται μέσα σε αυτά.

Η πολιτική της ταπείνωσης

Οι άνθρωποι δεν αντιδρούν μόνο στην οικονομική φτώχεια. Αντιδρούν και στην ταπείνωση. Μπορεί κάποιος να αντέξει μια δύσκολη οικονομική περίοδο όταν πιστεύει ότι υπάρχει δικαιοσύνη, προοπτική και κοινή προσπάθεια. Πολύ δυσκολότερα αντέχει την αίσθηση ότι ο ίδιος θυσιάζεται ενώ κάποιοι άλλοι βρίσκονται μονίμως πάνω από τους κανόνες. Εκεί γεννιέται το αίσθημα: «Γιατί αυτοί μπορούν και εγώ όχι;» Και αμέσως μετά έρχεται το επόμενο:

«Γιατί να συνεχίσω να πιστεύω σε ένα σύστημα που δεν πιστεύει σε εμένα;» Αυτό είναι το σημείο όπου ένα προσωπικό παράπονο μπορεί να αποκτήσει πολιτική δύναμη. Όχι επειδή όλοι οι θυμωμένοι πολίτες γίνονται βίαιοι — προφανώς δεν γίνονται. Αλλά επειδή εκατομμύρια άνθρωποι που αισθάνονται αόρατοι μπορούν να αλλάξουν εκλογές, κόμματα, κοινωνικές ισορροπίες και τελικά ολόκληρες εποχές.

Το λάθος της εξουσίας

Η εξουσία έχει μια διαχρονική αδυναμία. Ακούει πολύ καλά εκείνον που ήδη έχει φωνή. Τον οικονομικά ισχυρό. Τον οργανωμένο. Τον άνθρωπο που διαθέτει πρόσβαση. Δυσκολεύεται όμως να ακούσει εκείνον που δεν διαθέτει τίποτε από αυτά. Μέχρι που αυτός αρχίζει να φωνάζει. Και τότε όλοι αναρωτιούνται: «Από πού εμφανίστηκε τόσος θυμός;»

Συνήθως δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Ήταν εκεί. Απλώς κανείς δεν τον μετρούσε.

Ο Joker δεν είναι ήρωας

Εδώ χρειάζεται μια καθαρή γραμμή. Η κοινωνική απόρριψη μπορεί να εξηγήσει την οργή. Δεν δικαιολογεί τη βία. Η αδικία που υπέστη ένας άνθρωπος δεν του δίνει το δικαίωμα να γίνει άδικος απέναντι σε άλλους. Γι' αυτό και ο Joker δεν πρέπει να διαβάζεται ως επαναστάτης που πρέπει να μιμηθούμε. Πρέπει να διαβάζεται ως προειδοποίηση. Ως μια ακραία μυθοπλαστική εικόνα του τι συμβαίνει όταν η ανάγκη για συμμετοχή μετατρέπεται σε απόλυτη αποξένωση.

Η κάλπη πριν από την κραυγή

Στη δημοκρατία υπάρχει όμως μια τεράστια διαφορά. Ο αόρατος πολίτης διαθέτει ένα όπλο που δεν χρειάζεται ούτε βία ούτε καταστροφή. Την ψήφο του. Η ψήφος είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος που κανείς δεν προσκάλεσε στα μεγάλα γραφεία αποκτά ακριβώς το ίδιο βάρος με εκείνον που βρίσκεται μέσα σε αυτά.

Μία ψήφος. Ούτε περισσότερη επειδή είσαι πλούσιος. Ούτε λιγότερη επειδή είσαι φτωχός. Και γι' αυτό οι εκλογές δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός επιλογής κυβέρνησης. Είναι ο ειρηνικός μηχανισμός με τον οποίο μια κοινωνία επιτρέπει στη συσσωρευμένη δυσαρέσκεια να μετατραπεί σε πολιτική απόφαση αντί σε τυφλή έκρηξη. Το ερώτημα λοιπόν για κάθε πολιτικό σύστημα δεν είναι μόνο: «Πόσοι μας υποστηρίζουν;»

Υπάρχει ένα δυσκολότερο ερώτημα: «Πόσοι αισθάνονται ότι κανείς δεν τους εκπροσωπεί;» Γιατί αυτοί είναι οι πολίτες που οι δημοσκοπήσεις πολλές φορές δυσκολεύονται να καταλάβουν. Είναι σιωπηλοί. Απογοητευμένοι. Μερικές φορές απέχουν. Μερικές φορές αλλάζουν επιλογή την τελευταία στιγμή. Και κάποτε εμφανίζονται στην κάλπη και ανατρέπουν όσα μέχρι χθες θεωρούνταν δεδομένα.

Πριν εμφανιστεί ο Joker

Αυτό, τελικά, είναι το πραγματικό πολιτικό μήνυμα πίσω από τον μύθο. Μια υγιής δημοκρατία δεν περιμένει τον πολίτη να φωνάξει για να τον προσέξει. Τον ακούει όσο ακόμη μιλά χαμηλόφωνα. Δεν περιμένει να γίνει οργισμένος για να αναγνωρίσει την ύπαρξή του. Δεν τον θυμάται μόνο έξι μήνες πριν από τις εκλογές. Τον κάνει να αισθάνεται ότι συμμετέχει καθημερινά σε μια κοινωνία που τον υπολογίζει. Γιατί πίσω από κάθε μεγάλο κύμα κοινωνικής οργής υπάρχει συνήθως μια πολύ μικρότερη φράση που ειπώθηκε χιλιάδες φορές και κανείς δεν άκουσε: «Κι εγώ είμαι εδώ.»

Ο Joker είναι μυθοπλασία. Ο αόρατος πολίτης όμως είναι πραγματικός. Και η μεγάλη δοκιμασία μιας δημοκρατίας είναι να τον δει πριν χρειαστεί να φωνάξει για να γίνει ορατός.

 ======<<>>======

Αρχική Σελίδα